آموزش از منظر اسلام/ نوشتۀ نقیب الله «مروت»

مقاله تحقیقی پیرامون آموزش زنان در پرتو آیات کلام الهی و احادیث پیغمبر (ص)...

آموزش از منظر اسلام/ نوشتۀ نقیب الله «مروت»

آموزش از منظر اسلام!

یکی از ویژه گی های فطر انسان حقیقت جویی است و یکی از توانایی های بشر قدرت شناخت واقعیت ها است تاریخ بشر با آموزش و پرورش آغاز می شود و انسانها از بدو پیدایش فطرتاً بخاطر کشف رمز و رازهای اطراف شان دست به تلاش می ورزیدند، که این خود نوعی از آموزش محسوب می شود. بشر از همان نخستین روزهای آفرینش تا امروز آموختن علم را به شیوه های گوناگون تجربه نموده است.

از اینکه پیرامون آموزش و پرورش بانوان در افغانستان یک سلسله محدودیت ها وضع گردیده است، از چندی بدینسو این پرسش ذهن مرا درگیر خود ساخته است: «آیا آموختن علم و دانش در دین اسلام تنها ویژه مردان است یا زنان هم میتوانند از این نعمت بزرگ الهی بهره مند شوند؟»

بخاطر دریافت پاسخ به آن خواستم نکات چند را بشرح زیر حضور خواننده گان عزیز ارایه نمایم:

در احکام اسلامی آیات و احادیث بی شماری وجود دارد که انسانها را برای کسب دانش تشویق می کند. وقتی حرف از انسان به زبان می آید، دربرگیرنده تمام انسانها (مردان و زنان) می شود...

تمام آیات و روایاتى که درباره تحصیل علم و دانش ارایه شده، همانند «یاایهاالناس‏» و «یاایهاالذین آمنوا» عمومى است. از آیات قرآن منزلت و جایگاه برجستهٔ علم به خوبی روشن می ‏گردد که هیچ مکتبی به اندازهٔ اسلام نسبت به علم تأکید نکرده است؛ زیرا سعادت و کمال حقیقی انسان در گرو خداشناسی و خداپرستی است و آن منوط به علم است.

آموزش علم یکی از اهداف بعثت انبیاء (ع) است، از جمله نکاتی که اهمیت فوق‌العادهٔ که علم و آموزش آن را از دیدگاه قرآن کریم اثبات می‌کند، این است که تعلیم بشر توسط پیامبران را هدف بعثت آنان ذکر کرده است:

«لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنینَ إِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَ یزَکِّیْهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ إِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی‏ ضَلالٍ مُبینٍ» آل عمران/164، «خداوند بر مؤمنان منت نهاد [= نعمت بزرگى بخشید] هنگامى که در میان آنها، پیامبرى از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان بخواند و آنان را پاک گرداند و کتاب و حکمت بیاموزد؛ هر چند پیش از آن، در گمراهى آشکارى بودند.»

بشر بدون تعلیم از سوی پروردگار متعال در جهالت است و تنها خالق هستی است که به همهٔ خیر و شرها، صلاح و فسادها، سعادت و شقاوت ها و… عالم است و بر اوست که دست ‌آفریده ‌های خود را از جهالت خارج کند و به سوی حق و سعادت رهنمون شود. بی‌تردید خداوند متعال بدون کوچکترین اهمال، هدایت و تعلیم بشر را به بهترین وجه ممکن انجام داده است: «الرَّحْمٰنُ ∗ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ∗ خَلَقَ الْإِنْسانَ ∗ عَلَّمَهُ الْبَیانَ» الرحمن 1/4، «خداوند رحمان، قرآن را تعلیم فرمود، انسان را آفرید و به او بیان را آموخت».

 «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» الزمر/9، « بگو: آیا آنانی که می‌دانند با آنانی که نمی‌دانند برابراند؟» منظور از دانستن چه نوع دانستنی است؟ خداوند (ج) در این آیه صریحاً میان کسانیکه علم دارند و کسانیکه از نعمت علم محروم هستند تفاوت قایل شده و عالمان را نسبت به کسانیکه علم ندارند برتر شمرده است.

همچنان رویات زیاد از احادیث پیامبر (ص) در زمینه وجود دارد که چند نمونه آنرا در ذیل به عنوان مشت نمونه خروار تذکر می دهیم:

در احادیث و سخنان پیامبر اسلام، حضرت محمد مصطفیٰ صلى الله علیه وسلم، توصیه‌های بسیاری به آموختن علم و دانش وجود دارد؛ ایشان نه‌ تنها مسلمانان را مکرراً به دانش‌آموزی سفارش کرده‌اند، بلکه آن را بر همگان واجب دانسته‌اند: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَهٌ عَلَیٰ کلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَه». "آموختن علم به تمام مرد و زن مسلمان فرض است." در این حدیث پیامبر (ص) آموختن علم را برای مرد و زن مسلمان فرض دانسته، و فرض در اسلام حکمی است از سوی خداوند (ج) که به دلیل قطعی ثابت شده است، منکر آن بدون دلیل شرعی کفر پنداشته می شود. «خَيرُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ مَعَ العِلمِ وَشَرُّ الدُّنيا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ»،
«خير دنيا و آخرت با دانش است و شرّ دنيا و آخرت با نادانى.»

«الْعِلْمُ حَیَاهُ الإِسْلاَمِ وَعِمَادُ الإیمَانِ وَمَنْ عَلِمَ عِلْماً أَتَمَّ الله لَهُ أَجْرَهُ وَمَنْ تَعَلَّمَ فَعَمِلَ عَلَّمَهُ الله مَالَمْ یَعْلَمْ»، علم زندگانی اسلام و ستون ایمان است، کسی که حصه‌ای از علم یاد بگیرد، خداوند به طور کامل مزدش را می‌دهد و کسی تعلیم گرفت سپس بر آن عمل نمود، خداوند متعال آن چیزهای را که نمی‌ داند به او تعلیم می‌دهد.

«فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ سَبْعُونَ دَرَجَهً مَابَیْنَ کُلِّ دَرَجَتَیْنِ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ»، برتری عالم بر عابد هفتاد درجه است که ما بین هر دو درجه همانند ما بین آسمان ها و زمین است.

این است حقیقت علم، و علوم رسمى نیز اگر در خدمت چنین معرفتى باشند، آن هم علم خواهد بود و اگر مایهٔ غرور و غفلت و ظلم و فساد در زمین شوند، ”قیل و قالى“ بیش نیست.

به استناد از آیاد و احادیث فوق به این نتیجه دست میآبیم که اسلام آموختن علم را بالای مردن و زن مسلمان یکسان واجب گردانیده است و هیچگونه محدودیتی وجود ندارد که آموختن علم را مختص به مردان دانسته و زنان را از فراگیری این محبت الهی محروم بدارد، بناءً به این نتیجه میرسیم که اسلام برای زنان مسلمان همانند مردان حق آموزش و پرورش را داده است، آنچه که زیر نام محدویت آموزشی برای دختران وضع می شود عمل مسلمانان است، نه حکم اسلام به قول شاعر که می فرماید:

اســــــــــلام به زات خود ندارد عیبی

هر عیب که است در مسلمانی ماست